Þegar þetta er skrifað er enn 1. apríl svo hugsanlega verður
búið að slaufa af hugmyndina um nýja skrifstofubyggingu Alþingis eftir gömlum
teikningum Guðjóns Samúelssonar. Ef hugmyndin er hinsvegar ekki gabb er rétt að
spyrja sig eftirfarandi spurningar: Myndi sjálfur Guðjón Samúelsson samþykkja
það að byggt yrði eftir þessum teikningum í dag, ef hann myndi stíga niður af
himnum og mæta aftur á sviðið, inn í íslenskt samfélag árið 2015?
Ef hann stigi niður í dag myndi hann auðvitað byrja á að
segja okkur allan sannleikann um lífið að handann og tilgang okkar veraldlega
lífs. Því næst fengi hann sér göngutúr um borgina enda verið fjarverandi í um
65 ár. Það færi ekki framhjá honum að Reykjavík hefur þróast áfram eftir hans
daga og að umhverfið í kringum Alþingi og Fógetagarðinn er gjörbreytt. Honum
yrði ljóst að heildarsamhengi umhverfisins er allt annað en það var fyrir 100
árum.
Í kjölfarið vaknar svo spurningin um hversu fast Guðjón
Samúelsson myndi halda í um 100 ára gamlar hugmyndir sínar? Alþingis-hugmyndin
kemur fram á sjónarsviðið um svipað leyti og Austustræti 16 var reist, á árunum
1916-17. Segja má að það hús sé í nokkuð svipuðum anda og Alþingis-skissan og
er sannarlega staðarprýði af því húsi. Þrátt fyrir vel heppnað verk dvaldist
Guðjón þó ekki lengi í heimi klassískrar byggingarlistar. Á þriðja áratug
síðustu aldar fer að bera á Art-deco áhrifum í byggingum hans eins og
Þjóðleikhúsinu, Háskóla Íslands og Sundhöll Reykjavíkur.
Líkt og fleiri góðir arkitektar reyndi Guðjón Samúelsson nefnilega
að þróa sinn stíl í tímans rás. Hann var undir erlendum áhrifum en var engu að
síður innblásinn af íslenskri náttúru en einnig byggingarlagi torfbæjarins,
líkt og sjá má í Héraðsskólanum að Laugarvatni. Engu að síður var fortíðin ekki
útgangspunktur í verkum hans heldur einungis innblástur. Umfram allt leitaðist
Guðjón eftir að ljá verkum sínum íslenskan blæ og lagði þannig sitt á
vogaskálina við að þróa og efla íslenskan arkitektúr.
Ef Guðjón stigi niður til jarðar í dag er alveg líklegt að
hann héldi áfram að þróa sinn stíl. Hann myndi læra á internetið í einum rikk
og finna þar mjúk form í byggingum Zaha Hadid. Því næst hlaða niður þrívíddarforritum
eins og Rhino sem gerði honum kleipt að þróa íslenskt form enn frekar,
innblásinn af málefnum líðandi stundar.
Í þingsályktunartillögu kemur fram að við arkitektar fáum
tækifæri til að hanna hús með Guðjóni Samúelssyni. Það er þó alls ekki víst að
Guðjón sjálfur væri tilbúinn fyrir tímaflakk og stefnumót við sjálfann sig til
að ræða gamlar hugmyndir og hugsanlega fyndist honum tilsögn af þessu tagi fela
í sér ákveðna óvirðingu gagnvart núlifandi arkitektum. Hann myndi frekar benda
ráðamönnum á að í vinnu arkitekta er falið stöðugt samtal við fortíðina, samtal
við liðna arkitekta frá mismunandi menningarkimum og heimshornum um hvernig við
sjáum framtíðina fyrir okkur í dag. Þessi vinna felst þó fyrst og fremst í að
greina samhengi sitt vel, byggt umhverfi sem og samfélagsgerð, til að þróa
góðan arkitektúr sem lifir í tíma og rúmi. Loks myndi hann benda á alla góðu
íslensku arkitektana sem hafa náð að fletta saman nýju og gömlu á auðmjúkan en
skapandi hátt.
Þetta eru þó auðvitað bara fabúleringar um hvað Guðjón myndi
gera í endurkomu sinni sem verður aldrei hægt að færa sönnur fyrir. Ekki frekar
en hvort hann hugnist sú ráðagerð að byggt verði á 100 ára gömlum hugmyndum
hans í allt öðrum tíma, umhverfi og samfélagi. Það er hinsvegar engum greiði
gerður með því að festast í fortíðarhyggju og þjóðernisrómantík og er það grunnhyggin
leið til að halda minningu og arfleið Guðjóns Samúelssonar á lofti.
Að lokum vil ég nefna að við erum á undarlegri leið þegar
við gerum okkur upp drauma eldri kynslóða og spáum ekkert í draumum núverandi
kynslóða eins og segir í þingsályktunartillögunni: “Um leið og horft er til framtíðar er fortíðinni sýnd virðing og
draumar fyrri kynslóðar uppfylltir í þágu framtíðarkynslóða.” Hvar hefur
forsætisráðherra fengið þá niðurstöðu að draumur framtíðarkynslóða felist í 100
ára gömlum hugmyndum? Var þjóðin spurð hvað hún vildi eða er hann búinn að
ákveða þetta fyrir okkur? Er alveg víst að fyrri kynslóðir óskuðu sér framtíð
þar sem stjórnvöld taka málin í sínar hendur, segja almenningi og fagfólki
fyrir verkum og hvernig lesa eigi söguna? Ég stórlega efast um að það sé raunin
enda hafa stjórnarhættir af þessu tagi aldrei gefið góða raun.
