Heimilisfræði

Síðastliðið vor hafði ég allt í einu nóg af tíma.  Ég var ekki kominn með vinnu auk þess sem ég var ekki með puttann í einu né neinu, enda vorum við nýflutt til London. Ég hafði tíma til að hanna og smíða skrifborð handa okkur Helgu. Borð sem við gátum bæði unnið við um leið og við gátum horft út í fallegan garð.  Borðið er einfalt og undir módernískum áhrifum. Borðið var skrúfað saman á einfaldan hátt, skrúfurnar voru meðvitað hafðar sýnilegar í stað þess að fela þær. Tæknin verður þannig sýnileg og hluti af fagurfræði hönnunarinnar.

Við erum ánægð með borðið og tilurð þess. Það undirstrikaði vilja okkar til að búa okkur til gott og fallegt heimili hér í Brixton. Hamingjan var því mikil þegar borðið var tilbúið. Í kjölfarið fór ég að velta því fyrir mér hvort 5 ára arkitektanám mitt hefði verið ein stór heimilisfræði, fyrst ein stærsta hamingjustund tengd menntun minni snúi svo sterkt að heimili okkar?

Það var samt enginn sem lagði það þannig upp fyrir mann þegar hugað var að framhaldsnámi eftir stúdentspróf. Þá var miklu frekar vegið og metið hvað mynda gagnast manni í lífi kennt við atvinnu. Mér var í því samhengi réttilega bent á að það væri ekki gott að vera arkitekt í kreppum, þá væri betra að vera sálfræðingur (hitt fagið sem ég pældi í að velja) því fólk hefði alltaf einhver vandamál á sinni könnu.

Þrátt fyrir skynsemisraddir í hina áttina þá varð arkitektanám fyrir valinu, enda mjög áhugaverður kostur. Þegar komið var í námið sjálft var þó oft rætt um hvernig best væri að haga málum þannig að mögulegt væri að fá vinnu. Margir lögðu hart að sér til að læra á hin og þessi tölvuforrit á meðan aðrir höfðu önnur spil uppi í erminni til að verða samkeppnisfærir á vinnumarkaði. Þó ég sýndi þessum strategíum skilning og geri reyndar enn þá fannst mér um leið alltaf synd að fólk skildi ekki bara njóta þess að vera í skemmtilegu námi og spá í góðum arkitektúr.

Eftir á að hyggja þá hefði þessi herkænska um vinnu heldur ekki skipt sköpum því það fór allt í fljúgandi fokk hálfu ári eftir að ég útskrifaðist. Atvinnulífið hefur verið óstöðugt fyrir arkitekta og marga fleiri allar götur síðan. Engu að síður skilaði öll menntunin sér í gríðarlegri hamingju fyrir heimilið, eins og greint var frá hér að framan. Þá vaknar óhjákvæmilega upp þessi spurning: Af hverju er heimilsfræði ekki fyrsta og mikilvægasta fagið upp skólagöngu okkar?

. . .

Fyrir þá sem hugsa um heimilisfræði sprettur vafalaust upp undarleg minning um rými með nokkrum alveg eins eldhúsinnréttingum. Þetta rými fyllist svo af glundroða og háfaða á meðan nemendur “elda mat” og kennslustundin endar loks á bragðlausri máltíð sem kennarinn reynir þó að krydda með spurningum um máltíðina og næringahringinn.

Þegar ég hugsa um heimilisfræði þá er ég ekki að kalla eftir þessu formi sem tíðkaðist á minni skólagöngu. Þetta er í raun ágætt dæmi um hvernig menntakerfið slítur hluti í sundur í stað þess að horfa til aukinnar samhæfingar. Þegar hugsað er svo nánar út í menntun almennt þá er í raun ótrúlegt að við göngum í 10 ár í skóla og vitum í raun ekkert hvað er holt og hvernig næring í raun virkar, hvað þá að við höfum hugmynd um menninguna sem fylgir mat. Við búum heldur ekki yfir mikilli sjálfsbjargarviðleytni, í samfélagi umbúða og Ikea húsgagna. Gætum við gert okkur mat úr heilum fisk sem okkur yrði rétt eða búið okkur til skýli með einföldum áhöldum og efnivið?

Hvernig væri að horfa á heimilisfræði sem fagið sem samhæfir önnur fög í stað þess að vera rými fullt af eldavélum og hávaða og slitið úr samhengi við önnur fög? Þetta hlýtur að vera rökrétt nálgun, sérstaklega í ljósi þess að við búum sem betur fer flest öll á heimili.

Til að halda út heimili þá þarf pottþétt að kunna lesa, skrifa og reikna. Ég er svo ekki í nokkrum um vafa að flest öll eðlis- og efnafræðilögmál þessa heims eiga líka við á sérhverju heimili. Sama má segja um menningu og listir.

Heimilisfræðin gætu ennfremur skapað umræður um samfélag og stjórnmál. Væri ekki tilvalið að samhæfa kökubakstur við spurningar á borð við: er í alvörunni sanngjarnt að einn nemandi fái 90% af kökunni á meðan hinir fá afganginn?

Þegar litið er svo til baka þá var okkur vissulega kennt að fara út með ruslið. Aldrei fengum við hinsvegar að vita sannleikann um hvað verður svo um ruslið og hvaða áhrif það hefur í hinu stóra samhengi. Heimilisfræðin getur að þessu leyti verið tenging við svo ótrúlega margt sem snertir tilveru okkar í stóru samhengi vistkerfis, náttúru og áhrif mannsins á þróun jarðarinnar.

Það leiðir svo hugann að stærri spurningum um grunnþætti tilveru okkar: Hvað er eiginlega heimili? Er það herbergið okkar eða íbúðin með fjölskyldu okkar? Tilheyrir kannski öll blokkin heimili okkar og kannski líka hverfið okkar og öll borgin? Er heimurinn okkar eitt stórt heimili? Hvernig hugsum við vel um heimilið okkar?

Samkeppni eða samvinna?

Heimilisfræðin getur kennt okkur margt um sjálfbærni en það hugtak skipar stóran sess í nýrri námskrá grunnskóla. Framfarir hafa orðið síðan ég var í heimilisfræði. En eru allir sammála þessari nálgun sem snýr að sjálfbærni og hugleiðingum um hlutverk okkar á hinu stóra heimili sem er jörðin?

           

Reglulega koma fram raddir þar sem áherslan á menntun á að tengjast öflugu atvinnulífi, verðmætasköpun og samkeppnisfærni á alþjóðlegum vettvangi en minna er talað um gott líf, skapandi hugsun og samvinnu þvert á landamæri. Tæknin og vísindin skipa stóran sess í þessum samkeppnis-markmiðum menntunar. Tæknin er þá hugsuð sem verkfæri til að auka framleiðslu.

Tæknin og vísindin hafa vissulega kennt okkur margt og fleytt okkur áfram. Þau hafa meðal annars kennt okkur ótal margt um okkar stóra heimili, jörðina. Með vísindalegum vinnubrögðum kemur betur og betur í ljós að jörðin á undir högg að sækja gagnvart loftslagsbreytingum af mannavöldum en búist er við að árið 2050 verði heimurinn breyttur til verri vegar af völdum loftslagsbreytinga. Í því ljósi má spyrja sig hvað sé eiginlega merkilegt við að komast á topp 10 lista yfir samkeppnisfærustu þjóðir heims? Til hvers eigum við að ná auknum árangri á heimsvísu á meðan áðrir íbúar á stóra heimilinu okkar sauma föt á okkur við aumar aðstæður?

Við verðum að snúa þessu hugarfari við og huga meira að samvinnu frekar en samkeppni. Árið 2050 er rétt handan við hornið.  Börn sem fæðast í dag verða enn ungir einstaklingar þegar þetta ár gengur í garð. Allir angar menntunar geta hjálpað til við að snúa þróuninni við, list og hugvísindi jafnt og tækni og vísindi.  Við verðum að setja okkur markmið um að allir í þessum stóra heimi geti átt þess kost að búa sér til gott heimili, bæði í dag og á morgun. Hugum því að heimilisfræðinni í allri sinni merkingu og hugsum um menntun sem tækifæri til að rækta hamingju okkar á stóru sem og litlu heimili.

Hugleiðing um Matador

Mig langar til að birta hugleiðingu frá árinu 2010 sem ég skrifaði í áfanganum Listir og menning í liskennslunámi mínu við LHÍ sem var í umsjá Þorgerðar E. Sigurðardóttur. Finnst þessi hugleiðing enn eiga vel við í dag. Hef ennfremur skrifað stuttan eftirmála þar sem niðurlag hugleiðingarinnar er skoðað með augum samtímans, það er stöðunnar í íslensku samfélagi í dag.  

Hugleiðing um Matador

Í dægurmenningu okkar er nokkuð algengt að fólk spili á spil við ýmis góð tækifæri, eins og í jólafríum eða í sumarbúastaðarferðum. Spil eins og Pictionary, Trivial pursuit, Scrabble og Fimbulfamb hafa glatt marga. Þau eru góð dægrastytting þar sem þau reyna á hugann en þó undir þeim formerkjum að þetta er einungis leikur og því lítil ástæða til að vera stressaður eða kvíðinn. Þannig eru spilin góð hvíld frá raunveruleikanum, með sínu daglegu amstri og margslungnum áhyggjum; eins og hvort hægt sé að ná endum saman eða hvort mögulegt sé að klára ákveðin verk á réttum tíma.

Um daginn fór ég ásamt vinafólki mínu í sumarbústaðarferð þar sem hið gamalgróna spil Matador var fundið fram. Lítið hefur farið fyrir spilinu undanfarin ár og því nokkuð áhugavert að dusta rykið af þessu víðfræga spili. Áður en spilið hófst var farið vandlega yfir þær leiðbeiningar sem fylgdu spilinu. Strax þar komu fram nokkuð sláandi og markmið þess spils sem eru í stuttu máli að kaupa sem flestar eignir og gera aðra þátttakendur gjaldþrota.

Það fór þó nokkur hrollur um okkur, þar sem markmiðin virkuðu svo raunveruleg, miðað við þann raunveruleika sem hafði gerjast í góðæri Íslands undangengin ár. Þrátt fyrir vafasöm markmið létum við þó til leiðast og hófum spilið, með það í huga að spilið væri leikur.

Í anda þeirra markmiða sem kynnt eru í spilinu er mikilvægt að keppendur reyni að kaupa upp sem flestar eignir til að geta rukkað andstæðinga sína sem mest. Til að hámarka gróða er þannig mikilvægt að reyna að kaupa upp lóðir sem liggja í námunda hvor við aðra. Ef það heppnast er hægt rukka tvöfalda leigu á þann sem á því ólani að fagna að lenda á reitunum. Þessar upphæðir urðu svo gríðarlega háar þegar komin voru hús eða hótel á lóðirnar.

Þennan raunveruleika þekkjum við öll mætavel frá tímum góðæris. Lóðir sem lágu á milli Hverfisgötu og Laugavegs voru margar hverjar komnar í eigu fárra aðila. Þessir aðilar nýttu sér aðstöðu sína og hækkuðu leigu sína oft upp úr öllu valdi. Það leiddi oftar en ekki til þess að íbúðareigendur og atvinnurekendur urðu að færa sig um set. Tóm hús stóðu eftir, sem biðu þess að verða rifin svo hægt væri að nýta lóðirnar betur og koma þar fyrir verslunum eða jafnvel hótelum.

Þessi atburðarrás var lygilega á skjön við öll góð samfélagsleg gildi og engum til góða, nema verktökum og fjármagnseigendum. Þessi hugsunarháttur var þó óhugnanlega fljótur að taka yfirhöndina í Matador og ríkti sannkölluð Þórðargleði þegar mótherjar lentu á dýrum reit þar sem komið var hótel en það gat hæglega steypt fólki í gjaldþrot. Þessi dæmalausa von eftir gróða í spilinu átti sér enginn takmörk og var vægast sagt óhugnanleg, sérstaklega þegar hugsað var til þess hversu sjálfsagður þessi hugsunarháttur virtist vera í raunveruleikanum á tímum góðæris.

Líkt og í fjármálaheiminum getur komið lausafjárskortur í Matador. Þá voru þátttakendur komnir í þá aðstöðu að þurfa að veðsetja eignir sínar. Stór kvíðahnútur myndaðist svo í maganum þegar flestar eignirnar voru orðnar veðsettar. Það sem var þó vafalaust hvað áhugaverðast við þessar veðsetningar í spilinu var að það lágu raunverulegar eignir á bakvið, þ.e. veðsetningin fólst ekki í einhverjum vafasömum verðbréfum eða flóknum vafningum. Þannig var Matador, sem er óraunveruleg afstraktion af viðskiptalífi sérhvers samfélags, orðin raunverulegri en hið íslenska viðskiptalíf góðærisins.

Einnig má segja að regluverk Matadors hafi verið mun fullkomnara en það regluverk sem íslenskt viðskiptalíf bjó við. Það er til að mynda ekki mögulegt að setja bankann á hausinn og fjármálakerfið í spilinu getur ekki riðað til falls líkt og átti við um íslenska bankakerfið. Spilið endar einfaldlega á því að einn sópar að sér öllum auðnum. En þessi auðsöfnun á fáar hendur endurspeglar þó vafalaust okkar bitra raunveruleika. Tilturlega fáir einstaklingar eru eigendur á lang stærsta hluta auðæfa heimsins, á meðan fátækt er alls ráðandi í þriðja heiminum.

Ofurraunveruleikinn var franska heimspekingnum Jean Baudrillard (1929 – 2007) hugleikinn og tengdi hann þennan ofurraunveruleika við fjármálakerfi heimsins:“Því þegar öllu er á botninn hvolft, þá var það fjármagnið sem varð fyrst til þess í sögunni að þurrka út öll viðmið, öll mannleg markmið, það var fjármagnið sem gróf undan sérhverri hugsjónarlegri aðgreiningu milli hins sanna og falsa, hið góða og illa, í þeim tilgangi að koma á hinu róttæka lögmáli jafngildingar og (við)skipta, járnlögum fjármagnsins” (Baudrillard, Jean. Framrás líkneskjanna. Frá eftirlíkingu til eyðimerkur Ritstjóri: Hjálmar Sveinsson. Reykjavíkurakademían. 2000. Reykjavík).

Þessi orð eiga ótrúlega vel við, þegar litið er til baka á íslenskt samfélag góðærisins og þankaganginn í Matador. Sem betur fer eru þó breyttir tímar í dag þar sem fólk er nú byrjað að spá í góðum gildum. Áður en langt um líður munu svo “snillingarnir” úr íslenska viðskiptalífinu fara í steininn, þar sem þeir fá í mesta lagi að sýsla með Matador-peninga ef rétt verður staðið að málum. Þarna munu þeir vonandi átta sig á að leikir þeirra forðum valda okkur hinum talsverðum áhyggjum, við á ná endum saman, í daglegu amstri okkar í dag.

Eftirmáli:

Ég átti á sínum tíma í smá vandræðum með þetta niðurlag. Það endurspeglar barnslega mikla bjartsýni um betra samfélag. Bjartsýnin var þó ekki einskorðuð við mig. Fjölmargir höfðu einfaldlega mikla trú á því að hægt væri að búa til “Nýja Ísland”. Það birtist meðal annars Þjóðfundinum árið 2010 þar sem ýmis góð markmið komu fram. Ég get því miður ekki séð að þessi markmið séu í hávegum höfð í ákvarðanatöku íslenskra stjórnvalda í dag.

            Þó að nýtt og betra Ísland hafi verið aðeins of stór biti á stuttum tíma þá megum við ekki gefa þetta betra samfélag upp á bátinn. Við verðum að halda áfram á þeirri braut sem við nú þegar erum á þar sem góð greinaskrif og vandaðir útvarpsþættir um gildi samfélags eru áberandi. Um leið getum við tekið ýmis önnur lítil en áhugaverð skref, t.d. með því að endurhugsa leikreglur gamla Matador með hliðsjón af markmiðum Þjóðfundarins. Nýja Matador gæti vafalaust sáð góðum fræjum til lengri tíma.