Miðbakkinn - staður fyrir alla?

Miðbakkinn hefur verið að vakna til lífsins, með alls kyns leik og hreyfingu, líkt og skemmtilegur andi sé að færast yfir svæðið. Hinsvegar getum við spurt okkur hvað koma skal í ljósi hugmynda fjársterkra uppbyggingaraðila sem kynntar voru til sögunnar nýverið. Tillagan minnir á risastóra kökusneið sem slítur borgina frá höfninni og einkavæðir víðáttuna og hafflötinn. Þessar hugmyndir hafa sem betur fer ekki verið samþykktar svo vonandi er framtíð svæðisins enn björt. 

Við höfum oft séð slíkar tillögur áður, sem tikka í öll box viðskiptalíkans skipulagsmála til þess eins að koma koma gríðarlegu byggingarmagni í gegn. Þar má meðal annars sjá inndregnar hæðir sem hefur lengi verið einhvers konar undarleg málamiðlun til að minnka stórar byggingar – sem verður auðvitað aldrei raunin. Svo er útlitið hálf þokukennt, ekkert ákveðið en samt allskonar svo ekki sé hægt að kalla þetta “steinsteypukumbalda” eða “glerhallir”. Þegar myndir af innigörðum eru skoðaðar nánar má sjá óbeina fleti, samt án þess að um lífræna formgerð sé að ræða. Meira eins og þessir útlitsfletir hafi verið beinir í upphafi en svo teygðir til svo einhver myndi ekki kalla þetta „kassalaga nútímaarkitektúr“. 

Það má kannski segja að það sé nokkuð ósanngjarnt að rýna í svona myndir og hugleiða hvers konar arkitektúr sé á ferð og hvort þetta sem beri fyrir sjónir sé gott eða ekki. Verkefnið felst nefnilega ekki í að búa til arkitektúr heldur sölumyndir fyrir viðskiptahugmynd. Þá þurfum við að spyrja okkur hvort Miðbakkinn eigi að vera söluvara eða staður fyrir almenning? 

Þegar við horfum aftur í tímann þá hefur höfnin í Reykjavík skipað sérstakan sess fyrir borgina. Þegar ég rifja upp sögur afa míns af stríðsárunum, eins og þegar hann vitjaði ættingja sem voru að koma með farþegaskipi frá Ameríku, þá hljómaði höfnin eins og staður fyrir alla. Hún myndaði tengingu við umheiminn og var undirstaða lífsviðurværis okkar. 

Það sem er að gerast á svæðinu í dag lofar góðu því það er vísir að sterku almannarými. Jákvæð orkan gefur sterklega til kynna að svæðið gæti þróast í að vera eins og Southbank í London sem iðar af fjölbreytilegu mannlífi; með hverri menningarstofnun á fætur annarri, hjólabrettamenningu, útileikhúsum og matarmörkuðum en líka fáguðum stíg sem vísar út að ánni Thames. Þetta er ein hugmynd um hvernig svæðið gæti þróast en líklega eru margar aðrar góðar leiðir.

Hvað varðar hin miklu uppbyggingaráform sem kynnt hafa verið er vert að halda því til haga að jarðhæðir bygginga verða líklega opnar almenningi, með kaffihúsum og slíku. Hafnarkanturinn sem er bílastæði í dag verður nú aðgengilegur hinum almenna borgara. Að því leytinu til mun verkefnið aftur tikka í rétt box skipulagsmála. Hér erum við þó komin að þeim viðkvæma félagsfræðilega punkti sem snýr að því hvort okkur finnist við tilheyra ákveðnu umhverfi, jafnvel þó skipulagsskilmálar segi að við gerum það. Fjölmörg erlend dæmi, af svipuðum toga með fimm stjörnu hótelum, sýna að svona uppbygging verður ekki fyrir alla hópa samfélagsins.

Það er vissulega erfitt að gera öll svæði fyrir alla. Við erum nefnilega fjölbreytileg flóra fólks með mismunandi hugmyndir, væntingar og lífsviðhorf. Engu að síður verða líka að vera til þessir staðir í almannarýminu þar sem öllum líður eins og þeir tilheyri og séu hluti af einni heild. Umhverfið á að halda utan um okkur öll. Höfnin hefur allt til brunns að bera til að vera staður sem tengir borgina við víðáttumikið hafið og margslungna sögu og menningu. Hún getur verið staður sem tengir okkur öll saman; íbúa á öllum aldri en líka ferðalanga sem þyrstir í að sjá margbreytilegt mannlíf og víðáttumikið hafið við sundin. 

Greinin birtist fyrst í Kjarnanum 11. júní 2020 -

https://kjarninn.is/skodun/2020-06-11-midbakkinn-stadur-fyrir-alla/

Arkitektasögur úr miðbænum

Fyrirlestur á málþinginu "Lesið í samhengið" á vegum LHÍ og AÍ, 20. maí 2016.

Hvernig á að nálgast umræðuna um miðbæinn? Það er hægt að tala um svo margt og þá sérstaklega hvernig hún er að breytast – en hvernig er hún eiginlega að breytast? Við hvað miðum við breytingarnar og hvernig vitum við hvort hún breytist í rétta átt? 

Til að geta skilið samhengi Miðbæjarins í dag þá langar mig að fara á smá tímaflakk. Þó ekki of langt aftur í tímann heldur einungis um 15 ár og skoða borgina eins og hún var þegar ég var fyrst virkur þátttakandi í Miðborginni. Nánar tiltekið þegar ég var nemandi í MR. Það er á þessum árum sem hugmyndin – metvitundin um Miðbæinn – verður skýrari í huga mér. Á unglingsárunum förum við nefnilega í auknum mæli að skilja samhengi hlutanna og ósýnilega félagslega þræði samfélags okkar.

…

Áður en ég byrjaði í MR bjó ég yfir óljósri mynd af hvað miðborgin var nema hvað hún var frekar dökk. Ég var jú úr sveitinni en kennararnir þar vöruðu okkur við næturlífinu sem þeim þótti hættulegt og skuggalegt. Þetta er reyndar nokkuð klassískt minni úr íslenskum kvikmyndum, saklaus manneskja úr sveitinni sem stígur inn í borg óttans. 

Þessi mynd átti eftir að breytast .

Fyrstu mánuðurnir voru afar áhugaverðir því þá hafði ég ekki hugmynd um hvaða hluti umhverfisins var MR og hvað ekki. Ég vissi jú hvar skólinn byrjaði – með virðulegri aðalbyggingunni – en ég hafði ekki hugmynd um hvar rammi skólans endaði. Öll miðborgin var jú gjarnan notuð við kennslu, sérstaklega í leifimitímum með endalausum hlaupum í kringum Tjörnina. 

En þetta var uppgötvun í sjálfu sér. Maður hélt jú að allt ætti að liggja skýrt fyrir.. hvar byggingin væri..hvar útisvæðið væri og ekki síst hvar bílastæðin væru.. en svo var ekki.

…

Talandi um bílastæði.. þá snerist fyrsta og sýnilegasta mannréttindabarátta nemenda um bílastæði.. fyrir þá sjálfa. Skólayfirvöld áttu bara að leysa bílastæðavandann!

og þrátt fyrir alla stærðfræðina og rúmfræðina sem kennd var í skólanum þá var það augljóslega ekki að skila sér í daglegt líf nemenda sem áttuðu sig ekki á því að það var einfaldlega ekkert pláss fyrir fleiri bíla í kringum skólann. 

Nema hvað einn nemandi sá samhengið og í skemmtilegri kaldhæðni sinni leysti hann bílastæðavandann með þessari lausn hér. Þessi nemandi heitir Garðar Snæbjörnsson og er arkitekt í dag. (mynd)

En manni varð sem sagt ljóst að bíll væri ekki málið í miðbænum.. hún bjó yfir annarri logic sem við yrðum bara að laga okkur að… í stað þess að gera miðborgina að borg fyrir bíla.

…

Í Menntaskólanum byrjaði ég svo vissulega að spá í húsunum í borginni.. og mér fannst þau mörg hver bara býsna falleg. Gömlu húsin höfðuðu vissulega mikið til mín og rótgróið umhverfið seytlaði inn í undirmeðvitundina. 

En sömu sögu var að segja um nýrri húsin..

Hús eins og Ráðhúsið og Hæstiréttur.. Frábærar byggingar en líka má nefna módernísk hús á víð og dreif um borgina.. jafnvel þó þau væru aðeins á skjön við rótgróið umhverfið sitt virkuðu þau oft áhugaverð. Uppáhalds móderníska byggingin mín var Tollhúsið – það hafði reyndar höfðað til mín löngu áður og mér leið alltaf í kringum það eins og ég væri kominn í stórborg – og það er skemmtileg tilfinning þegar maður kemur úr sveitinni. 

Þó að ég hafi verið ánægður með húsin í borginni þá greindi ég ekki neinn Reykvískan stíl.. líklega fannst mér það bara ekki það mikilvægasta..

…

Það sem snart mig nefnilega mest var mannlífið í miðbænum. Í MR var nefnilega til nokkurs konar hliðarheimur sem var Hallinn. Sjoppa (eða söluturn eins og það var líka kallað) í hallandi götu til hliðar við skólann. 

Hallinn var rekinn af tveimur rosknum hjónum, Kidda og Möggu, sem seldu nemendum klassískan íslenskan sjoppumat, eins og pulsu en þeirra sérsvið var þó “peppó” sem var pepperóní langloka hituð í örbylgjuofni. 

Það var þó ekki út af langlokunni sem þau nutu hylli. Þau sjálf sýndu nemendum djúpstæðan áhuga, hvöttu þá áfram og voru vinir þeirra og félagar..

Örfáum árum eftir að ég útskrifaðist úr MR var Hallanum lokað. Þá var manni talin trú um að lokunin væri hluti af eðlilegri þróun. Hallinn var jú pínulítill og þess vegna talin óhagkvæm rekstrareining – eðlileg þróun var að reisa risastór verslunarhús með nóg af bílastæðum. 

Hallinn var engu að síður hluti af mikilvægri heild menningar og mannlífs en auk Hallans uppgötvaði maður perlur eins og Prikið, Gráa köttinn og Mokka. Maður sá að tónlistarsenan var jafnframt sterk en einnig var líka mikil listsköpun, bæði í galleríum og líka bara í görðum íbúa. 

…

Smám saman skynjaði maður hvernig umhverfi og mannlíf var bundið órjúfanlegum böndum í Miðborg sem var manni bæði dularfull en á sama tíma ótrúlega fjölbreytileg og skemmtileg. Hér var á ferðinni sannarlega rótgróið og fallegt menningarlandslag.  

….

En hvernig er Miðborgin í dag? Hvernig birtist hún manni þegar maður er íbúi?

Síðan árið 2011 hef ég verið íbúi í miðborginni, reyndar með smá hléi þegar við bjuggum í London. Eins og allir tala um þá hefur borgin breyst töluvert á þessum tíma. Rótgróin starfssemi úr nærumhverfi mínu hefur horfið og sakna ég sérstaklega Binna blómasala – sem hafði þann skemmtilega sið að opna fyrir manni hurðina og hneigja sig, í sömu andrá og hann afhendir manni blómvöndin. Þetta er alvöru menning. Litir og föndur er farin – þar sem ég keypti ávallt skissubókina mína sem hækkaði þó ekki í verði þrátt fyrir óðaverðbólgu, svo ég tala nú ekki um Vísi sem lagði laupana eftir verslunarstarfssemi í 100 ár. 

En þegar ég barma mér yfir þessum breytingum þá er líka alltaf bent á að ýmislegt gott er að koma í staðinn og ferðamannastraumurinn styður við margvíslega starfssemi. Auk þess er bent á að borgir þróast, það liggi einfaldlega í eðli þeirra og miðborgin er í raun og veru að stækka. Hvort tveggja er rétt en í mínum huga er þetta samt ekki svona einfalt.

Til að útskýra af hverju mér finnst þetta ekki svo einfalt langar mig að aðeins að beina sjónum að menningarlandslaginu. Það sem mér fannst heillandi við menningarlandslag miðborgarinnar, á árunum í MR, var að að skynjaði að hver og einn þátttakandi í borginni fann til ábyrðar gagnvart umhverfi sínu og samfélagi. Það gat þá verið vinalegur rekstraraðili, dugmikill tónleikahaldari eða íbúi sem lagði alúð í húseign sína og garðinn sinn. 

Eftir hrunið var mikið talað um að verndun byggðarinnar ásamt rótgrónni tónlistarsenunni gæti haft í för með sér viðskiptatækifæri í gegnum aukinn ferðamannastraum. Fólk hefur þannig í auknum mæli áttað sig á gæðunum – svona þegar viðskiptatækifærin blöstu við.

Það leiðir manni að mikilvægri spurningu: Hvaða hlutverk ætlar hvert og eitt okkar að leika innan þessa menningarlandslags í dag? 

Í þessu ljósi verðum við að skoða breytingarnar sem átt hafa sér stað í dag, eins og þegar Vísi var breytt í túristaverslun. Eigandi Icewear – sem reif út 100 ára menningarsögu í einni andrá fyrir örfáa fermetra til að selja fleiri minjagripi hefur ekki litið á það sem sitt hlutverk að hlúa að menningunni og sögunni, þó að hann græði á henni með staðsetningu sinni. Fyrir þennan aðila er auðvelt að hugsa sem svo að þetta sé bara örlítil og óveruleg breyting á heildarmyndinni. Aðrir munu passa upp á menninguna.

Sömu sögu er að segja um stærri lóðareigendur sem eiga deiliskipulagsheimild á lóð sinni – oftar en ekki samþykkt frá því fyrir hrun. Þó byggingar þessarar einu lóðar séu úr takti við umhverfi sitt, ekki í samræmi við markmið nýs aðalskipulags og að gamla húsið á lóðinni verði rifið þá er auðvelt að telja sér trú um að breyting heildarmyndarinnar sé óveruleg.  

En hvað gerist þegar þessi hugsun verður almenn, þegar enginn framkvæmdaraðilanna finnur til ábyrgðar? 

Mun einhver verktaki bara “óvart” og í “misskilningi” rífa út innréttingarnar á Mokka?

…

Ég geri mér núna grein fyrir því að ég hljóma alveg ótrúlega svartsýnn.

Innst inni er ég þó frekar bjartsýnn á framtíð Miðborgarinnar og finnst hún enn mjög flott og skemmtileg þrátt fyrir breytta ásjónu ferðamannastraumsins. Við gleymum stundum að hrósa því sem vel er gert – sem er ótrúlega margt. Það er sannarlega bæði hægt að hrósa borgaryfirvöldum, einkaaðilum í menningtengdum rekstri og íbúum. Það er mikil og jákvæð menningarleg orka í Reykjavík.

…

En við getum ekki tekið þessari menningarlegu orku sem sjálfsögðum hlut ef við sættum okkur við að borgin bara breytist - einhvern veginn, á skjön við þau markmið sem samhljómur er um, til að mynda í Aðalskipulagi Reykjavíkur.

Og spurning er hvað við getum gert?

Við getum knúið á um heildstæðar lagabreytingar sem stuðla gegn þróun sem er okkur ekki að skapi. Nærtækt dæmi er að breyta lögunum um gildistíma deiliskipulags þannig að skipulagsáætlanir sem við kærum okkur ekkert um vari ekki að eilífu. Lagaumhverfið verður fyrst og fremst að þjóna almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum.

En getum við búið til reglur um hvernig við t.d. verndum rótgróna verslun? Líklega ekki því við getum ekki leyst allt með lögum og reglum. En við ættum í auknum mæli að fetta fingur út í viðteknar hugmyndir um að eðlileg þróun fylgi lögmálum markaðarins. Fyrir mitt leyti þá kem ég ekki auga á neina eðlilega þróun þegar 100 ára verslun – sem hefur farið í gegnum fjölmargar kreppur – þarf að leggja upp laupana á sama tíma og okkur er talin trú um að það sé hagvöxtur. 

Ég kem heldur ekki auga á hagvöxt eða eðlilega þróun þegar íbúðir miðbæjarins eru teknar undir ferðamenn - á sama tíma og húsnæðisskortur blasir við. Til að hverfi dafni verður að vera mögulegt fyrir íbúa að festa þar rætur. 

Ef við hinsvegar hlúum að menningarlandslagi Reykjavíkur – ekki vegna viðskiptatækifæranna -  heldur í þágu okkar eigin vellíðunnar og gildismats, hvort sem við störfum í borginni, erum íbúar eða ungir framhaldsskólanemar, þá er framtíðin björt!

Takk fyrir!

Framtíð úr framandi átt

Fyrirlestur í Ráðhúsi Reykjavíkur - Málþing um uppbyggingu íbúðarhúsnæðis í Reykjavík - 13. nóvember 2015.

Hvernig horfir framtíðin við okkur þegar kemur að húsnæðismálum? 

Fyrir u.þ.b. 10 árum stóð ég frammi fyrir þessari spurningu – hinum megin á hnettinum í allt öðru samhengi –veðurfarslega en ekki síst samfélagslega séð. Ég var staddur í indversku borginni Ahmedabad, á tveggja mánaða workshoppi fyrir evrópska arkitektanema. Markmið þessa námskeiðs var að þróa híbýli fyrir fátækt fólk á Indlandi – einkum þann gífurlega fjölda fólks sem flytur úr sveitum í borgir. Híbýli sem áttu að búa yfir sjálfbærum eiginleikum í arkitektúr en einnig varpa ljósi á arkitektaóníska arfleið Indverja sem og þeirra daglegu hefðir.

Eins og mér var tamt, byrjaði ég á að greina umhverfi lóðarinnar sem vinna átti með. Það var reyndar ekki af mörgu að taka, svæðið var slétt sandlendi en afmörkun þess vakti athygli mína. Tvær langhliðar þessa svæðis afmörkuðust nefnilega af um 3ja metra háum hvítmáluðum steinsteyptum veggjum, á meðan skemmri hliðar svæðisins láu að mikilli umferðargötu og stórri á. 

Þessir veggir sátu í mér og ég spurði mig til hvers þeir voru? Ég tók jafnframt eftir því að þeir voru nokkuð áberandi í borginni en svo komst ég loks að því að um var að ræða svokölluð – aflokuð hverfi – á ensku: „gated communities“ - þar sem vegfarandur, bæði gangandi, hjólandi og á bíl þurfa að fá leyfi til að fá að fara inn. Það voru semsagt ekki allir velkomnir inn í þessi hverfi.

Í unggæðislegri bjartsýni minni lagði ég því til við fyrstu yfirverð verkefnisins að veggirnir yrðu rifnir niður – ég vildi jú sameiningu frekar en aðskilnað.

Þessi viðleytni mín – sem fólst í að setja spurningamerki við sjálfann ramma verkefnisins – var svo sannarlega ekki vel tekið af indversku prófessorunum. Einn þeirra sagði: in our society there are no boundaries – the only boundaries are in you!

Fleiri hugmyndir sem ég lagði fram, t.d. hugmyndin um skóla sem átti í formi sínu og rými að stuðla að aukinni þátttöku þeirra fáttæku - á lýðræðislegum vettvangi, féllu sömuleiðis í grýttan jarðveg. Það var alveg búið að ákveða hvernig skólinn átti að vera – sem og reyndar líka hvernig híbýli þessa fólks ættu að vera.

Verkefni hinna mismunandi hópa á workshoppinu urðu þannig keimlík hvort öðru. Þó má benda á að þessi híbýli sem okkar var vandlega leiðbeint - til að þróa í ákveðna - átt bjuggu yfir arkitektónískum gæðum sem voru um leið sjálfbær og manneskjuvæn. Svo kunnáttan til að þróa góð og sjálfbær híbýli, bæði fagurfræðilega, tæknilega og samfélagslega séð voru sannarlega til staðar – og kunnáttan hefur verið lengi til staðar.

Á myndinni má sjá verkefni frá arkitektastofunni sem hélt utan um workshoppið – Vastu Shilpa Foundation heitir hún. Þetta verkefni, líkt og verkefni okkar arkitektanemanna, hafði það að markmiði að skapa sjálfbæran ramma utan um líf fólks úr fátækari stéttum samfélagsins. Því miður hafa ekki nógu mörg verkefni af þessu tagi litið dagsins ljós en á sama tíma hafa fátækrakerfi Ahmedabad – slömmin eins og þau eru kölluð - bara vaxið og vaxið.

Svo það er hægara sagt en gert að breyta fallegri framtíðarsýn í raunveruleika. Í þessu margslungna landi sem Indland er skynjaði ég nefnilega óteljandi flókna félagslega þræði er snerta valdatengsl og hagsmuni manna á milli. Ég áttaði mig á að rót vandans – mikillar fátæktar – er umfram allt siðferðislegt og félagsfræðilegt vandamál.

...

En af hverju er ég að tala um Indland? 

Jú, þessi reynsla mín kemur alltaf upp í hugann þegar sjónum er beint að framtíð okkar hér á Íslandi í húsnæðismálum.  Í því samhengi er áhugavert að snúa hlutunum við og ímynda sér að indverskur arkitektanemi heimsæki Ísland í sama tilgangi og ég heimsótti Indland fyrir 10 árum, þ.e. að þróa sjálfbærar íbúðir fyrir tekjulágt fólk.

Þegar indverski arkitektaneminn færi að skoða ramma verkefnisins, þ.e. lóðina sem vinna ætti með, þá myndi hann, ólíkt mér á Indlandi, ekki sjá neina veggi í umhverfinu sem aðgreinir hverfi borgarinnar.

Þegar hann færi aftur á móti að skoða samfélagslegan ramma verkefnisins yrði hann eflaust hisssa á því að húsnæði - fyrir fólk til að skapa sér heimili - væri af skornum skammti í landi sem er ríkt af auðlyndum og er í þokkabót “aðeins” fámennara en Indland. 

Í greiningu hans á þessum ytri ramma verkefnisins kæmi það honum eflaust líka á óvart hversu mikið venjulegt launafólk þarf að strita fyrir hárri leigu eða háum afborgunum á íbúðum. 

Í fyrstu yfirferðinni hjá indverska arkitektanemanum myndi hann því hugsanlega tala um ósýnilega veggi misskiptingar í samfélagi okkar hér á landi. Þá er spurningin hvort einhver kennarinn myndi svara honum með svipuðum hætti og indverski prófessorinn svaraði mér.

Sem betur fer er afar ólíklegt að þannig yrði viðbrögðin hjá íslenskum kennara á háskólastigi - en þó fer svarið hugsanlega eftir stétt og stöðu viðkomandi kennara.

Á workshoppi indverska arkitektanemans – um húsnæðismál hér á landi – yrðu svo loks þróuð falleg verkefni um hvernig híbýli okkar í borg gætu virkað og litið út. Við sæjum íbúðir í manneskjuvænum mælikvarða með nærumhverfi þar sem nágrannar kynnast hvert öðru og hittast kannski í litlum hverfisverslunum sem verða rótgrónar í sinni menningarlegu heild.  Kunnáttan til að þróa góð og sjálfbær híbýli er sannarlega til staðar – líkt og á Indlandi.

Falleg framtíðarsýn - engu að síður sætu eftir spurningar um hvort ytra umhverfi okkar efnhagslega raunveruleika gæti spilað með: hvað þyrfti fólk að vinna lengi til að eiga efni á að búa í þessu umhverfi? Yrðu litlu íbúðirnar í verkefninu á sanngjörnu verði eða fáranlega hátt - líkt og stundum má sjá í fasteignaauglýsingunum? Hefði einhver lítill söluaðili efni á að leigja rými fyrir litla hverfisverslun - miðað við hvernig verðlag þróast á íslenskum leigumarkaði í dag?

...

Síðan ég var á Indlandi hefur ótal margt breyst hér á landi – tvímælalaust til hins betra. Árið 2006 héldu jú margir að við ættum nóg af peningum og til hvers að móta framtíðarsýn þegar svo ber undir?

Loks kom kreppan – saga sem við þekkjum öll – en atburður sem fékk okkur til að staldra við og hugsa nánar um hvert við viljum fara. Við horfum á venjur okkar í dag með gagnrýnni augum en áður og erum meðvituð um áhrif þeirra í hinu stóra samhengi.

Fyrir vikið búum við í dag yfir framtíðarsýn sem endurspeglast helst í nýju Aðalskipulagi Reykjavíkur, í nokkrum þróunarverkefnum sem eru á teikniborðinu en ekki síst í verkefninu Hæg breytileg átt, sem Anna María kom inn á hér á undan. 

Á hinn bóginn hringja líka viðvörunarbjöllur við ýmis tilefni, eins og þegar talað er um að leysa húsnæðisvandann hratt og einnig þegar stjórnmálamenn vilja leysa vandann með því að byggja ódýr einingarhús eða bara minna íbúðir. Þetta getur vissulega leyst vandann til skamms tíma en svo læðist að manni sá sú hugsun að eftir 20 ár vinni fólk myrkranna á milli við að borga stökkbreytt lán eða þrúgandi leigu af pínulitlu einingarhúsnæði frá Ikea. 

Hönnun á húsnæði okkar má nefnilega ekki fara að snúast um það að laga sig að efnahagskerfi sem að miklu leyti virkar illa fyrir megin þorra fólks. Efnahagskerfi er nefnilega ekki náttúrufyrirbrigði – eins og vindurinn og regnið – heldur kerfi sem er búið til af okkur mönnunum. Regluverk þeirra og markmið eiga að laga sig að okkar þörfum en ekki öfugt. 

Heimili á ekki að vera vara sem við erum háð öðrum aflmeiri aðilum um kaup á heldur verðum við að gangast við því að heimili sé ein af grunnþörfum mannsins. Húsnæðismál – hér heima og erlendis – er nefnilega fyrst og fremst samfélagslegt og siðferðislegt verkefni sem snýr að því að skapa öllum gott heimili. Þetta er verkefni okkar allra. 

Ef þetta er haft í huga – þá er framtíðin björt.

Hvað varð um Menningarverðlaun DV í arkitektúr?

Um daginn var tilkynnt um tilnefningar til Menningarverðlauna DV og þar sem ég er arkitekt var nærtækast að byrja á að skoða hvaða spennandi verk í þeim flokki urðu tilnefnd. Eftir nokkra leit á heimasíðu DV kom hinsvegar í ljós að ekki var tilnefnt í arkitektúr þetta árið og reyndar ekki heldur í hönnun. Sjálfur varð ég nokkuð undrandi og um leið pínu svekktur. Síðan þá hef ég svo velt vöngum yfir af hverju þessi áratuga gamla hefð, að tilnefna verk í arkitektúr, hefur verið blásin af.

Það fyrsta sem mér datt í hug var að ritstjórn DV er greinilega bara svona ánægð með okkar byggða umhverfi og finnst eflaust að við séum bara komin á þann stað að það þurfi ekki að veita þessi verðlaun. Allt umhverfi okkar er umvafið fegurð og jákvæðri orku þar sem fólki líður vel og gaman er að vera. Við erum samfélag í góðu jafnvægi og beinum sjónum okkar réttilega að stefnum og straumum í hinum mismunandi listgreinum og tökum svo víkingaklapp fyrir íþróttamönnum þess á milli.

Svo er það hinn póllinn. Eftir bíltúr ritstjórnar DV um nýleg hverfi síðustu 10 – 20 ára þá dragi þau einfaldlega þá ályktun að arkitektar séu hættir að teikna byggingar og farnir að gera eitthvað annað. Byggingar eru bara hreinræktaðir nytjahlutir sem gegna því eina hlutverki að geyma fólk og bíla á meðan það sefur og er ekki að vinna eða kaupa vörur. Því skal engu kostað til við hönnun bygginga né framkvæmd þeirra. Menning er eitthvað annað en byggingar.

Nú veit ég auðvitað ekki hvort þessar tvær sviðsmyndir eigi við rök að styðjast enda bara mínar fabúleringar. Þessar tvær gerðir af umhverfi eru þó til hér á landi; þar sem fegurð, alúð og vandvirkni er annars vegar og svo líka þetta umhverfi þar sem ekki virðist einu sinni reynt að gera góðan arkitektúr, oft með þeim rökum að fegurð sé afstæð og ekki til einn almannarómur um hvað sé fallegt. Því er gripið til lægsta samnefnarans því hann er líka örugglega ódýrari. Það er svo reyndar ekki raunin því það er vanfundið það íbúðarhúsnæði sem er ódýrt í dag.

En aftur að Mennningarverðlaunum DV. Fyrir mitt leyti og vafalaust margra fleiri arkitekta þá þarf engin verðlaun til að segja okkur að starf okkar sé mikilægt. Því í hverju einasta verkefni, stóru og smáu, gefum við allan arminn við að þróa hagnýtar og notadrjúgar lausnir sem gera einnig tilkall til að vera fallegar. Menning, allavega í mínum huga, er að gera hlutina vel; gera líf fólks bæði gott og skemmtilegt í umhverfi okkar svo það sé tilbúið út í daginn, hvar og hvenær sem er.

Dagleg tilvera okkar er nefnilega margslungnari en einungis að borða, sofa og vinna. Við erum sífellt að tjá tilfinningar okkar, þróa hugmyndir og kryfja drauma okkar til mergjar. Byggingar og umhverfi okkar hljóta að eiga að endurspegla okkur sem menningarlega þenkjandi verur í öllum okkar athöfnum, frekar en að vera einungis nytjahlutur þar sem litlu er kostað til. Fjármunum sem varið er í góðan arkitektúr skila sér margfalt til baka í betra lífi fyrir fólk á öllum aldri, til lengri tíma litið. Því má segja að menningarverðlaun í arkitektúr séu fyrir fólkið sjálft, notendurna sem lifa og hrærast í byggingum, hvort sem það er í vinnunni, skólanum, heima hjá sér eða í almannarýminu á milli.

Minningar um ömmu Bíbí

Þó amma Bíbí sé horfin á braut lifa enn góðar minningar þar sem umhyggja, fegurð og jákvæð orka blandast saman. Þessa kosmísku blöndu mátti finna í fjölmörgu sem amma tók sér fyrir hendur og var hún meðal annars úrvals kokkur sem gat eldað ljúfenga rétti af margvíslegum toga. Í þeim efnum fór amma ekki í mat-greiningarálit því einfaldir réttir eins og grilluð samloka með skinku og osti voru meðhöndlaðir af umhyggju og næmni fyrir smáatriðum þar sem grófleiki á brauði, magn af smjöri og tegund af osti myndaði áhrifaríka heild fyrir bragðlaukana.

Heimili ömmu og afa Þóris, á Aragötu 4, var sömuleiðis kyngimagnað. Um leið og það bjó yfir einhverjum dulúðleika var það á sama tíma ótrúlega skemmtilegt. Arkitektúr hússins var vissulega afar vel heppnaður en töfrarnir fólust þó vafalaust í lífinu sjálfu sem þarna fór fram. Fjölbreytileg flóra listaverka setti svip sinn á innra rýmið ásamt ljósmyndum frá ólíkum tímum en lífsgleðin skein jafnframt skært í augum og fasi hundanna; Tinnu, Choice, Ljúfu, Sölku og nú síðast Hróa.

Það sveif vissulega andi yfir heimilinu á Aragötunni. Hugsanlega vegna þess að útvarpið var stillt á gömlu gufuna og þegar tekin var kría (gerðist ósjaldan) var notalegt að vakna við flugvéla-nið frá Reykjavíkurflugvelli sem okkur ömmu fannst vera vanmetinn kostur þess að hafa flugvöllinn áfram á sínum stað. Andinn sem sveif var þó umfram allt andi ömmu Bíbí, nærvera hennar með sínum húmor, gleði og góðmennsku. Það var nefnilega ótrúlega gaman bara að “hanga” með ömmu, leigja vídeóspólu og búa til mjólkurhristing eða að labba með ömmu og hundana niður í mýrina fyrir neðan Oddagötu.

Fjölmargar góðar stundir áttum við amma saman öll þessi ár en síðasta árið var kominn lítill ungi í heiminn sem fannst jafn spennandi og mér að heimsækja ömmu Bíbí. Það var alltaf magnað að sjá litlu dóttur mína eiga samskipti við langaömmu sína sem var 88 árum eldri. Með lotningu og áhuga í augum virti hún ömmu fyrir sér um leið og hún snerti gamalt og hrjúft andlit hennar. Amma strauk á móti silkimjúkum kinnum Sólveigar Öldu og án orða átti sér stað heillandi samtal sem einkenndist af jafnvægi þessara ólíku vera, sinnar á hvorum enda tímaássins.

Síðustu pælingar sem við amma köstuðum á milli okkar var þessi aldursmunur hennar og dóttur minnar. Manneskja sem var 88 árum eldri en amma var fædd árið 1840 og barn sem fæðist 88 árum eftir Sólveigu Öldu er fætt árið 2104.

Þó við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér þá er vel hægt að vera bjartsýnn ef við leyfum okkur að vera innblásin af ömmu Bíbí, hennar jákvæðu orku, umhyggju og fegurð. Við verðum bara að muna að leggja alúð við litlu hlutina, líkt og amma gerði svo vel því margt smátt gerir eitt stórt.

Minningargreinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 29. desember 2017, daginn sem amma var jarðsungin.

Þjónustuhúsið.. og Seljalandsfoss

Hvert er eiginlega markmið deiliskipulags við Seljalandsfoss? Þessi spurning hefur setið í mér síðustu daga í kjölfar frétta um málið þar sem sýndar hafa verið myndir af þjónustumiðstöð og bílastæði beint fyrir framan fossinn. Önnur mynd sýnir þjónustuhúsið ef horft er frá fossinum sjálfum. Hvorug myndin er sannfærandi fyrir valið á staðsetningunni, svo vægt sé til orða tekið.

Þegar fréttir af þessu tagi ber á góma kemur iðulega upp einhver “hin hlið” á málinu sem er til þess fallin að útskýra allt. Í því samhengi hefur verið bent á að myndvinnslan sé sett fram til að þjóna ákveðnum málstað en það breytir því ekki að myndirnar tala sínu máli og út frá þeim er hægt að draga mikilvægar ályktanir.

Svo hver er ástæðan fyrir þessari staðsetningu sem virkar svo óheppileg út frá myndum? Eftir að hafa rýnt í viðbrögð sveitastjórnar við umsögnum og athugasemdum sem bárust vegna deiliskipulagsins má í stuttu máli draga þá ályktun að hagsmunir ferðaþjónustuaðila á svæðinu hafa þótt mikilvægari en fagurfræði þeirrar náttúru sem staðurinn býður upp á. Þetta sjónarmið kemur einkum fram í svari sveitarstjórnar við þeirri athugasemd þar sem lagt er til að færa þjónustumiðstöðina sunnanvert á svæðið, í grennd við svonefnt Brekkuhorn: Í undirbúningsferli var m.a. lagt mat á staðsetningu þjónustumiðstöðvar við svonefnt Brekkuhorn (sviðsmynd C). Fram kemur í niðurstöðu sv.stjórnar, kafla 3.2, að þó þar sé að sumu leyti auðveldara að fella miðstöð inn í umhverfið og draga þannig úr sjónrænum áhrifum myndi miðstöðin nýtast illa Hamragörðum, svæðið verði „tvíblóma“ auk þess sem „flutningur vegar er forsenda framkvæmda“. Sveitarstjórn telur nauðsynlegt að horfa á allt svæðið sem heild.

Horft er á allt svæðið sem heild út frá sjónarmiðum notagildis og því er um 2000 m2 þjónustumiðstöð, með tilheyrandi fjölda bílastæða, staðsett miðlægt á svæðinu sem vill svo til að er einnig nokkuð miðlægt ef horft er á fagurfræðilega heild svæðisins.

Eins og svo oft áður verður hér núningur á milli notagildis og fagurfræði, núningur sem bitnar því miður allt of oft á fagurfræðilegum gæðum umhverfisins hér á landi. Fagurfræði þykir mörgum nefnilega flókin og erfið því hún er jú huglæg og afstæð. Þó má spyrja sig hvort sveitarfélagið, ásamt Skipulagsstofnun, Umhverfisstofnun og Ferðamálastofu, hefði ekki einmitt getað lesið í ákveðnar vísbendingar, um fagurfræðilegt gildi náttúrunnar, út frá þeim fjölda gesta sem heimsækja staðinn. Ef fegurðin væri ekki til staðar ásamt ævintýrinu undir fossinum þá væri þetta verkefni einfaldlega ekki á döfinni.

Það er vert að halda því til haga að ofantaldir aðilar hafa hugleitt fagurfræðilega þætti verkefnisins og vilja leggja áherslu á vandaða hönnun og sem minnst umhverfisáhrif. Góður ásetningur er þó síður en svo trygging fyrir því að vel takist til og því má segja að í þessu tilfelli fái náttúran ekki að njóta vafans.

Hvenær fær náttúran þá að njóta vafans ef það er ekki raunin nú þegar hún er megin aðdráttarafl ferðamanna? Ekki að það sé fyrir ferðamennina sem hún á að njóta vafans heldur einfaldlega vegna náttúrunnar sjálfrar. Náttúran sem hefur boðið okkur upp á ævintýralegar upplifanir og stórbrotna fegurð á einfaldlega skilið að við umgöngumst hana af auðmýkt og alúð.

Vél utan um einfaldleikann

Eins og svo margir aðrir þá elska ég að fara í sund. Ég dáist að íslensku sundlaugunum sem eru fallegar og draga fram eitthvað gott í fólki. Líklega af því að frá frumbernsku okkar líður okkur vel í vatni og á einhvern dulúðlegan hátt rennur sálin saman við líkamann þegar stungið er til sunds. Arkitekúrinn er yfirleitt vel heppnaður og snertir oft sérstaklega við manni í björtum, flísalögðum búningsklefunum. 

Samt er eitt smáatriði sem sækir undantekningarlaust á mig þegar ég fer í sund. Það er skrítið og ljótt tæki sem venjulega er staðsett á þurrkastæði nálægt sturtunum. Hvar sem komið er er það alltaf á skjön við fallegu flísarnar og birtuna sem leikur um rýmið. Þegar það er svo sett í gang eyðileggur það skemmtilega sundlaugar-eccoið með vélrænum hávæða sínum og til hvers? Jú, til að þurrka sundskýluna.

Að þurrka sundskýlu er líklega með því auðveldasta sem hægt er að gera án þess að nota rafmagn og hanna heila vél utan um það. Hvað gerum við? Jú við hengjum hana upp til þerris. Sundskýla lýtur nefnilega sömu lögmálum og allt annað sem blotnar sem er það það þornar ef loftað er um það. 

Eftir sundferðir spái ég oft í því hver sé uppspretta hugmyndar af þessu tagi. Þetta gæti verið hugmynd sem varð til á einhverju nýsköpunar-workshoppi í einni kreppunni til að láta hjól atvinnulífsins snúast áfram. “Finnst ykkur ekki pirrandi að vera með blauta skýlu í sundtöskunni eftir sund? Maður er bara að ganga um allan bæ með einhverja blauta sundskýlu! Þetta er vandamál sem verður að leysa hratt og skilvirknislega!” Eftir dúndur powerpoint kynningu slær þögn á alvarlega fjárfestana. Loks stendur einn upp og klappar, fyrst hægt og svo hraðar og svo standa allir upp og klappa og fallast loks í faðma. 

Hugsanlega varð varan til með þessum hætti en hvernig var ákvörðunin tekin hjá sveitarfélögunum sem reka sundlaugarnar að festa kaup á svona vöru? Hefur þetta þótt vera spurning um aukna lýðheilsu almennings: “Við verðum að leggja allt kapp á að fólk fari í sund. Fólk veigrar sér við að fara í sund í dag þegar það sér fram á að vera með blautan sundfatnað í fórum sínum, það bara gengur ekki!” Loks hefur svo verið stofnuð nefnd um málið og jafnvel hefur verið kallað til ráðgjafarfyrirtæki sem hefur útbúið áhættugreiningu. 

Hvernig sem hugmyndin varð til eða ákvörðunin tekin stendur eftir sem áður eftir hlutur sem gengur á auðlyndir, til þess eins að leysa vandamál (ef vandamál skyldi kalla) sem má leysa með mun einfaldari hætti. Sundskýluþurrkan er þannig tákngervingur ósjálfbærar hugsunar þó hún sé í sjálfu sér lítil í sniðum. Við verðum að vera duglegri að nota hyggjuvitið til að finna lausnir á einföldum viðfangsefnum í stað þess að halla okkur að flóknum tæknilausnum sem útheimta bæði orku og auðlyndir. Sömuleiðis verðum við að spyrja okkur hvenær og hvort við erum að nota “sundskýluþurrku” í okkar daglegu tilveru, hvort við séum að hanna eina slíka og hvort gegndarlaus skilvirkni og hraði eigi alltaf við? Þetta eru nauðsynlegar spurningar þegar hitastig fer hækkandi og loftslagsbreytingar ógna framtíð komandi kynslóða.