Framtíð úr framandi átt

Fyrirlestur í Ráðhúsi Reykjavíkur - Málþing um uppbyggingu íbúðarhúsnæðis í Reykjavík - 13. nóvember 2015.

Hvernig horfir framtíðin við okkur þegar kemur að húsnæðismálum? 

Fyrir u.þ.b. 10 árum stóð ég frammi fyrir þessari spurningu – hinum megin á hnettinum í allt öðru samhengi –veðurfarslega en ekki síst samfélagslega séð. Ég var staddur í indversku borginni Ahmedabad, á tveggja mánaða workshoppi fyrir evrópska arkitektanema. Markmið þessa námskeiðs var að þróa híbýli fyrir fátækt fólk á Indlandi – einkum þann gífurlega fjölda fólks sem flytur úr sveitum í borgir. Híbýli sem áttu að búa yfir sjálfbærum eiginleikum í arkitektúr en einnig varpa ljósi á arkitektaóníska arfleið Indverja sem og þeirra daglegu hefðir.

Eins og mér var tamt, byrjaði ég á að greina umhverfi lóðarinnar sem vinna átti með. Það var reyndar ekki af mörgu að taka, svæðið var slétt sandlendi en afmörkun þess vakti athygli mína. Tvær langhliðar þessa svæðis afmörkuðust nefnilega af um 3ja metra háum hvítmáluðum steinsteyptum veggjum, á meðan skemmri hliðar svæðisins láu að mikilli umferðargötu og stórri á. 

Þessir veggir sátu í mér og ég spurði mig til hvers þeir voru? Ég tók jafnframt eftir því að þeir voru nokkuð áberandi í borginni en svo komst ég loks að því að um var að ræða svokölluð – aflokuð hverfi – á ensku: „gated communities“ - þar sem vegfarandur, bæði gangandi, hjólandi og á bíl þurfa að fá leyfi til að fá að fara inn. Það voru semsagt ekki allir velkomnir inn í þessi hverfi.

Í unggæðislegri bjartsýni minni lagði ég því til við fyrstu yfirverð verkefnisins að veggirnir yrðu rifnir niður – ég vildi jú sameiningu frekar en aðskilnað.

Þessi viðleytni mín – sem fólst í að setja spurningamerki við sjálfann ramma verkefnisins – var svo sannarlega ekki vel tekið af indversku prófessorunum. Einn þeirra sagði: in our society there are no boundaries – the only boundaries are in you!

Fleiri hugmyndir sem ég lagði fram, t.d. hugmyndin um skóla sem átti í formi sínu og rými að stuðla að aukinni þátttöku þeirra fáttæku - á lýðræðislegum vettvangi, féllu sömuleiðis í grýttan jarðveg. Það var alveg búið að ákveða hvernig skólinn átti að vera – sem og reyndar líka hvernig híbýli þessa fólks ættu að vera.

Verkefni hinna mismunandi hópa á workshoppinu urðu þannig keimlík hvort öðru. Þó má benda á að þessi híbýli sem okkar var vandlega leiðbeint - til að þróa í ákveðna - átt bjuggu yfir arkitektónískum gæðum sem voru um leið sjálfbær og manneskjuvæn. Svo kunnáttan til að þróa góð og sjálfbær híbýli, bæði fagurfræðilega, tæknilega og samfélagslega séð voru sannarlega til staðar – og kunnáttan hefur verið lengi til staðar.

Á myndinni má sjá verkefni frá arkitektastofunni sem hélt utan um workshoppið – Vastu Shilpa Foundation heitir hún. Þetta verkefni, líkt og verkefni okkar arkitektanemanna, hafði það að markmiði að skapa sjálfbæran ramma utan um líf fólks úr fátækari stéttum samfélagsins. Því miður hafa ekki nógu mörg verkefni af þessu tagi litið dagsins ljós en á sama tíma hafa fátækrakerfi Ahmedabad – slömmin eins og þau eru kölluð - bara vaxið og vaxið.

Svo það er hægara sagt en gert að breyta fallegri framtíðarsýn í raunveruleika. Í þessu margslungna landi sem Indland er skynjaði ég nefnilega óteljandi flókna félagslega þræði er snerta valdatengsl og hagsmuni manna á milli. Ég áttaði mig á að rót vandans – mikillar fátæktar – er umfram allt siðferðislegt og félagsfræðilegt vandamál.

...

En af hverju er ég að tala um Indland? 

Jú, þessi reynsla mín kemur alltaf upp í hugann þegar sjónum er beint að framtíð okkar hér á Íslandi í húsnæðismálum.  Í því samhengi er áhugavert að snúa hlutunum við og ímynda sér að indverskur arkitektanemi heimsæki Ísland í sama tilgangi og ég heimsótti Indland fyrir 10 árum, þ.e. að þróa sjálfbærar íbúðir fyrir tekjulágt fólk.

Þegar indverski arkitektaneminn færi að skoða ramma verkefnisins, þ.e. lóðina sem vinna ætti með, þá myndi hann, ólíkt mér á Indlandi, ekki sjá neina veggi í umhverfinu sem aðgreinir hverfi borgarinnar.

Þegar hann færi aftur á móti að skoða samfélagslegan ramma verkefnisins yrði hann eflaust hisssa á því að húsnæði - fyrir fólk til að skapa sér heimili - væri af skornum skammti í landi sem er ríkt af auðlyndum og er í þokkabót “aðeins” fámennara en Indland. 

Í greiningu hans á þessum ytri ramma verkefnisins kæmi það honum eflaust líka á óvart hversu mikið venjulegt launafólk þarf að strita fyrir hárri leigu eða háum afborgunum á íbúðum. 

Í fyrstu yfirferðinni hjá indverska arkitektanemanum myndi hann því hugsanlega tala um ósýnilega veggi misskiptingar í samfélagi okkar hér á landi. Þá er spurningin hvort einhver kennarinn myndi svara honum með svipuðum hætti og indverski prófessorinn svaraði mér.

Sem betur fer er afar ólíklegt að þannig yrði viðbrögðin hjá íslenskum kennara á háskólastigi - en þó fer svarið hugsanlega eftir stétt og stöðu viðkomandi kennara.

Á workshoppi indverska arkitektanemans – um húsnæðismál hér á landi – yrðu svo loks þróuð falleg verkefni um hvernig híbýli okkar í borg gætu virkað og litið út. Við sæjum íbúðir í manneskjuvænum mælikvarða með nærumhverfi þar sem nágrannar kynnast hvert öðru og hittast kannski í litlum hverfisverslunum sem verða rótgrónar í sinni menningarlegu heild.  Kunnáttan til að þróa góð og sjálfbær híbýli er sannarlega til staðar – líkt og á Indlandi.

Falleg framtíðarsýn - engu að síður sætu eftir spurningar um hvort ytra umhverfi okkar efnhagslega raunveruleika gæti spilað með: hvað þyrfti fólk að vinna lengi til að eiga efni á að búa í þessu umhverfi? Yrðu litlu íbúðirnar í verkefninu á sanngjörnu verði eða fáranlega hátt - líkt og stundum má sjá í fasteignaauglýsingunum? Hefði einhver lítill söluaðili efni á að leigja rými fyrir litla hverfisverslun - miðað við hvernig verðlag þróast á íslenskum leigumarkaði í dag?

...

Síðan ég var á Indlandi hefur ótal margt breyst hér á landi – tvímælalaust til hins betra. Árið 2006 héldu jú margir að við ættum nóg af peningum og til hvers að móta framtíðarsýn þegar svo ber undir?

Loks kom kreppan – saga sem við þekkjum öll – en atburður sem fékk okkur til að staldra við og hugsa nánar um hvert við viljum fara. Við horfum á venjur okkar í dag með gagnrýnni augum en áður og erum meðvituð um áhrif þeirra í hinu stóra samhengi.

Fyrir vikið búum við í dag yfir framtíðarsýn sem endurspeglast helst í nýju Aðalskipulagi Reykjavíkur, í nokkrum þróunarverkefnum sem eru á teikniborðinu en ekki síst í verkefninu Hæg breytileg átt, sem Anna María kom inn á hér á undan. 

Á hinn bóginn hringja líka viðvörunarbjöllur við ýmis tilefni, eins og þegar talað er um að leysa húsnæðisvandann hratt og einnig þegar stjórnmálamenn vilja leysa vandann með því að byggja ódýr einingarhús eða bara minna íbúðir. Þetta getur vissulega leyst vandann til skamms tíma en svo læðist að manni sá sú hugsun að eftir 20 ár vinni fólk myrkranna á milli við að borga stökkbreytt lán eða þrúgandi leigu af pínulitlu einingarhúsnæði frá Ikea. 

Hönnun á húsnæði okkar má nefnilega ekki fara að snúast um það að laga sig að efnahagskerfi sem að miklu leyti virkar illa fyrir megin þorra fólks. Efnahagskerfi er nefnilega ekki náttúrufyrirbrigði – eins og vindurinn og regnið – heldur kerfi sem er búið til af okkur mönnunum. Regluverk þeirra og markmið eiga að laga sig að okkar þörfum en ekki öfugt. 

Heimili á ekki að vera vara sem við erum háð öðrum aflmeiri aðilum um kaup á heldur verðum við að gangast við því að heimili sé ein af grunnþörfum mannsins. Húsnæðismál – hér heima og erlendis – er nefnilega fyrst og fremst samfélagslegt og siðferðislegt verkefni sem snýr að því að skapa öllum gott heimili. Þetta er verkefni okkar allra. 

Ef þetta er haft í huga – þá er framtíðin björt.