Arkitektasögur úr miðbænum

Fyrirlestur á málþinginu "Lesið í samhengið" á vegum LHÍ og AÍ, 20. maí 2016.

Hvernig á að nálgast umræðuna um miðbæinn? Það er hægt að tala um svo margt og þá sérstaklega hvernig hún er að breytast – en hvernig er hún eiginlega að breytast? Við hvað miðum við breytingarnar og hvernig vitum við hvort hún breytist í rétta átt? 

Til að geta skilið samhengi Miðbæjarins í dag þá langar mig að fara á smá tímaflakk. Þó ekki of langt aftur í tímann heldur einungis um 15 ár og skoða borgina eins og hún var þegar ég var fyrst virkur þátttakandi í Miðborginni. Nánar tiltekið þegar ég var nemandi í MR. Það er á þessum árum sem hugmyndin – metvitundin um Miðbæinn – verður skýrari í huga mér. Á unglingsárunum förum við nefnilega í auknum mæli að skilja samhengi hlutanna og ósýnilega félagslega þræði samfélags okkar.

…

Áður en ég byrjaði í MR bjó ég yfir óljósri mynd af hvað miðborgin var nema hvað hún var frekar dökk. Ég var jú úr sveitinni en kennararnir þar vöruðu okkur við næturlífinu sem þeim þótti hættulegt og skuggalegt. Þetta er reyndar nokkuð klassískt minni úr íslenskum kvikmyndum, saklaus manneskja úr sveitinni sem stígur inn í borg óttans. 

Þessi mynd átti eftir að breytast .

Fyrstu mánuðurnir voru afar áhugaverðir því þá hafði ég ekki hugmynd um hvaða hluti umhverfisins var MR og hvað ekki. Ég vissi jú hvar skólinn byrjaði – með virðulegri aðalbyggingunni – en ég hafði ekki hugmynd um hvar rammi skólans endaði. Öll miðborgin var jú gjarnan notuð við kennslu, sérstaklega í leifimitímum með endalausum hlaupum í kringum Tjörnina. 

En þetta var uppgötvun í sjálfu sér. Maður hélt jú að allt ætti að liggja skýrt fyrir.. hvar byggingin væri..hvar útisvæðið væri og ekki síst hvar bílastæðin væru.. en svo var ekki.

…

Talandi um bílastæði.. þá snerist fyrsta og sýnilegasta mannréttindabarátta nemenda um bílastæði.. fyrir þá sjálfa. Skólayfirvöld áttu bara að leysa bílastæðavandann!

og þrátt fyrir alla stærðfræðina og rúmfræðina sem kennd var í skólanum þá var það augljóslega ekki að skila sér í daglegt líf nemenda sem áttuðu sig ekki á því að það var einfaldlega ekkert pláss fyrir fleiri bíla í kringum skólann. 

Nema hvað einn nemandi sá samhengið og í skemmtilegri kaldhæðni sinni leysti hann bílastæðavandann með þessari lausn hér. Þessi nemandi heitir Garðar Snæbjörnsson og er arkitekt í dag. (mynd)

En manni varð sem sagt ljóst að bíll væri ekki málið í miðbænum.. hún bjó yfir annarri logic sem við yrðum bara að laga okkur að… í stað þess að gera miðborgina að borg fyrir bíla.

…

Í Menntaskólanum byrjaði ég svo vissulega að spá í húsunum í borginni.. og mér fannst þau mörg hver bara býsna falleg. Gömlu húsin höfðuðu vissulega mikið til mín og rótgróið umhverfið seytlaði inn í undirmeðvitundina. 

En sömu sögu var að segja um nýrri húsin..

Hús eins og Ráðhúsið og Hæstiréttur.. Frábærar byggingar en líka má nefna módernísk hús á víð og dreif um borgina.. jafnvel þó þau væru aðeins á skjön við rótgróið umhverfið sitt virkuðu þau oft áhugaverð. Uppáhalds móderníska byggingin mín var Tollhúsið – það hafði reyndar höfðað til mín löngu áður og mér leið alltaf í kringum það eins og ég væri kominn í stórborg – og það er skemmtileg tilfinning þegar maður kemur úr sveitinni. 

Þó að ég hafi verið ánægður með húsin í borginni þá greindi ég ekki neinn Reykvískan stíl.. líklega fannst mér það bara ekki það mikilvægasta..

…

Það sem snart mig nefnilega mest var mannlífið í miðbænum. Í MR var nefnilega til nokkurs konar hliðarheimur sem var Hallinn. Sjoppa (eða söluturn eins og það var líka kallað) í hallandi götu til hliðar við skólann. 

Hallinn var rekinn af tveimur rosknum hjónum, Kidda og Möggu, sem seldu nemendum klassískan íslenskan sjoppumat, eins og pulsu en þeirra sérsvið var þó “peppó” sem var pepperóní langloka hituð í örbylgjuofni. 

Það var þó ekki út af langlokunni sem þau nutu hylli. Þau sjálf sýndu nemendum djúpstæðan áhuga, hvöttu þá áfram og voru vinir þeirra og félagar..

Örfáum árum eftir að ég útskrifaðist úr MR var Hallanum lokað. Þá var manni talin trú um að lokunin væri hluti af eðlilegri þróun. Hallinn var jú pínulítill og þess vegna talin óhagkvæm rekstrareining – eðlileg þróun var að reisa risastór verslunarhús með nóg af bílastæðum. 

Hallinn var engu að síður hluti af mikilvægri heild menningar og mannlífs en auk Hallans uppgötvaði maður perlur eins og Prikið, Gráa köttinn og Mokka. Maður sá að tónlistarsenan var jafnframt sterk en einnig var líka mikil listsköpun, bæði í galleríum og líka bara í görðum íbúa. 

…

Smám saman skynjaði maður hvernig umhverfi og mannlíf var bundið órjúfanlegum böndum í Miðborg sem var manni bæði dularfull en á sama tíma ótrúlega fjölbreytileg og skemmtileg. Hér var á ferðinni sannarlega rótgróið og fallegt menningarlandslag.  

….

En hvernig er Miðborgin í dag? Hvernig birtist hún manni þegar maður er íbúi?

Síðan árið 2011 hef ég verið íbúi í miðborginni, reyndar með smá hléi þegar við bjuggum í London. Eins og allir tala um þá hefur borgin breyst töluvert á þessum tíma. Rótgróin starfssemi úr nærumhverfi mínu hefur horfið og sakna ég sérstaklega Binna blómasala – sem hafði þann skemmtilega sið að opna fyrir manni hurðina og hneigja sig, í sömu andrá og hann afhendir manni blómvöndin. Þetta er alvöru menning. Litir og föndur er farin – þar sem ég keypti ávallt skissubókina mína sem hækkaði þó ekki í verði þrátt fyrir óðaverðbólgu, svo ég tala nú ekki um Vísi sem lagði laupana eftir verslunarstarfssemi í 100 ár. 

En þegar ég barma mér yfir þessum breytingum þá er líka alltaf bent á að ýmislegt gott er að koma í staðinn og ferðamannastraumurinn styður við margvíslega starfssemi. Auk þess er bent á að borgir þróast, það liggi einfaldlega í eðli þeirra og miðborgin er í raun og veru að stækka. Hvort tveggja er rétt en í mínum huga er þetta samt ekki svona einfalt.

Til að útskýra af hverju mér finnst þetta ekki svo einfalt langar mig að aðeins að beina sjónum að menningarlandslaginu. Það sem mér fannst heillandi við menningarlandslag miðborgarinnar, á árunum í MR, var að að skynjaði að hver og einn þátttakandi í borginni fann til ábyrðar gagnvart umhverfi sínu og samfélagi. Það gat þá verið vinalegur rekstraraðili, dugmikill tónleikahaldari eða íbúi sem lagði alúð í húseign sína og garðinn sinn. 

Eftir hrunið var mikið talað um að verndun byggðarinnar ásamt rótgrónni tónlistarsenunni gæti haft í för með sér viðskiptatækifæri í gegnum aukinn ferðamannastraum. Fólk hefur þannig í auknum mæli áttað sig á gæðunum – svona þegar viðskiptatækifærin blöstu við.

Það leiðir manni að mikilvægri spurningu: Hvaða hlutverk ætlar hvert og eitt okkar að leika innan þessa menningarlandslags í dag? 

Í þessu ljósi verðum við að skoða breytingarnar sem átt hafa sér stað í dag, eins og þegar Vísi var breytt í túristaverslun. Eigandi Icewear – sem reif út 100 ára menningarsögu í einni andrá fyrir örfáa fermetra til að selja fleiri minjagripi hefur ekki litið á það sem sitt hlutverk að hlúa að menningunni og sögunni, þó að hann græði á henni með staðsetningu sinni. Fyrir þennan aðila er auðvelt að hugsa sem svo að þetta sé bara örlítil og óveruleg breyting á heildarmyndinni. Aðrir munu passa upp á menninguna.

Sömu sögu er að segja um stærri lóðareigendur sem eiga deiliskipulagsheimild á lóð sinni – oftar en ekki samþykkt frá því fyrir hrun. Þó byggingar þessarar einu lóðar séu úr takti við umhverfi sitt, ekki í samræmi við markmið nýs aðalskipulags og að gamla húsið á lóðinni verði rifið þá er auðvelt að telja sér trú um að breyting heildarmyndarinnar sé óveruleg.  

En hvað gerist þegar þessi hugsun verður almenn, þegar enginn framkvæmdaraðilanna finnur til ábyrgðar? 

Mun einhver verktaki bara “óvart” og í “misskilningi” rífa út innréttingarnar á Mokka?

…

Ég geri mér núna grein fyrir því að ég hljóma alveg ótrúlega svartsýnn.

Innst inni er ég þó frekar bjartsýnn á framtíð Miðborgarinnar og finnst hún enn mjög flott og skemmtileg þrátt fyrir breytta ásjónu ferðamannastraumsins. Við gleymum stundum að hrósa því sem vel er gert – sem er ótrúlega margt. Það er sannarlega bæði hægt að hrósa borgaryfirvöldum, einkaaðilum í menningtengdum rekstri og íbúum. Það er mikil og jákvæð menningarleg orka í Reykjavík.

…

En við getum ekki tekið þessari menningarlegu orku sem sjálfsögðum hlut ef við sættum okkur við að borgin bara breytist - einhvern veginn, á skjön við þau markmið sem samhljómur er um, til að mynda í Aðalskipulagi Reykjavíkur.

Og spurning er hvað við getum gert?

Við getum knúið á um heildstæðar lagabreytingar sem stuðla gegn þróun sem er okkur ekki að skapi. Nærtækt dæmi er að breyta lögunum um gildistíma deiliskipulags þannig að skipulagsáætlanir sem við kærum okkur ekkert um vari ekki að eilífu. Lagaumhverfið verður fyrst og fremst að þjóna almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum.

En getum við búið til reglur um hvernig við t.d. verndum rótgróna verslun? Líklega ekki því við getum ekki leyst allt með lögum og reglum. En við ættum í auknum mæli að fetta fingur út í viðteknar hugmyndir um að eðlileg þróun fylgi lögmálum markaðarins. Fyrir mitt leyti þá kem ég ekki auga á neina eðlilega þróun þegar 100 ára verslun – sem hefur farið í gegnum fjölmargar kreppur – þarf að leggja upp laupana á sama tíma og okkur er talin trú um að það sé hagvöxtur. 

Ég kem heldur ekki auga á hagvöxt eða eðlilega þróun þegar íbúðir miðbæjarins eru teknar undir ferðamenn - á sama tíma og húsnæðisskortur blasir við. Til að hverfi dafni verður að vera mögulegt fyrir íbúa að festa þar rætur. 

Ef við hinsvegar hlúum að menningarlandslagi Reykjavíkur – ekki vegna viðskiptatækifæranna -  heldur í þágu okkar eigin vellíðunnar og gildismats, hvort sem við störfum í borginni, erum íbúar eða ungir framhaldsskólanemar, þá er framtíðin björt!

Takk fyrir!