Hugleiðing um Matador

Mig langar til að birta hugleiðingu frá árinu 2010 sem ég skrifaði í áfanganum Listir og menning í liskennslunámi mínu við LHÍ sem var í umsjá Þorgerðar E. Sigurðardóttur. Finnst þessi hugleiðing enn eiga vel við í dag. Hef ennfremur skrifað stuttan eftirmála þar sem niðurlag hugleiðingarinnar er skoðað með augum samtímans, það er stöðunnar í íslensku samfélagi í dag.  

Hugleiðing um Matador

Í dægurmenningu okkar er nokkuð algengt að fólk spili á spil við ýmis góð tækifæri, eins og í jólafríum eða í sumarbúastaðarferðum. Spil eins og Pictionary, Trivial pursuit, Scrabble og Fimbulfamb hafa glatt marga. Þau eru góð dægrastytting þar sem þau reyna á hugann en þó undir þeim formerkjum að þetta er einungis leikur og því lítil ástæða til að vera stressaður eða kvíðinn. Þannig eru spilin góð hvíld frá raunveruleikanum, með sínu daglegu amstri og margslungnum áhyggjum; eins og hvort hægt sé að ná endum saman eða hvort mögulegt sé að klára ákveðin verk á réttum tíma.

Um daginn fór ég ásamt vinafólki mínu í sumarbústaðarferð þar sem hið gamalgróna spil Matador var fundið fram. Lítið hefur farið fyrir spilinu undanfarin ár og því nokkuð áhugavert að dusta rykið af þessu víðfræga spili. Áður en spilið hófst var farið vandlega yfir þær leiðbeiningar sem fylgdu spilinu. Strax þar komu fram nokkuð sláandi og markmið þess spils sem eru í stuttu máli að kaupa sem flestar eignir og gera aðra þátttakendur gjaldþrota.

Það fór þó nokkur hrollur um okkur, þar sem markmiðin virkuðu svo raunveruleg, miðað við þann raunveruleika sem hafði gerjast í góðæri Íslands undangengin ár. Þrátt fyrir vafasöm markmið létum við þó til leiðast og hófum spilið, með það í huga að spilið væri leikur.

Í anda þeirra markmiða sem kynnt eru í spilinu er mikilvægt að keppendur reyni að kaupa upp sem flestar eignir til að geta rukkað andstæðinga sína sem mest. Til að hámarka gróða er þannig mikilvægt að reyna að kaupa upp lóðir sem liggja í námunda hvor við aðra. Ef það heppnast er hægt rukka tvöfalda leigu á þann sem á því ólani að fagna að lenda á reitunum. Þessar upphæðir urðu svo gríðarlega háar þegar komin voru hús eða hótel á lóðirnar.

Þennan raunveruleika þekkjum við öll mætavel frá tímum góðæris. Lóðir sem lágu á milli Hverfisgötu og Laugavegs voru margar hverjar komnar í eigu fárra aðila. Þessir aðilar nýttu sér aðstöðu sína og hækkuðu leigu sína oft upp úr öllu valdi. Það leiddi oftar en ekki til þess að íbúðareigendur og atvinnurekendur urðu að færa sig um set. Tóm hús stóðu eftir, sem biðu þess að verða rifin svo hægt væri að nýta lóðirnar betur og koma þar fyrir verslunum eða jafnvel hótelum.

Þessi atburðarrás var lygilega á skjön við öll góð samfélagsleg gildi og engum til góða, nema verktökum og fjármagnseigendum. Þessi hugsunarháttur var þó óhugnanlega fljótur að taka yfirhöndina í Matador og ríkti sannkölluð Þórðargleði þegar mótherjar lentu á dýrum reit þar sem komið var hótel en það gat hæglega steypt fólki í gjaldþrot. Þessi dæmalausa von eftir gróða í spilinu átti sér enginn takmörk og var vægast sagt óhugnanleg, sérstaklega þegar hugsað var til þess hversu sjálfsagður þessi hugsunarháttur virtist vera í raunveruleikanum á tímum góðæris.

Líkt og í fjármálaheiminum getur komið lausafjárskortur í Matador. Þá voru þátttakendur komnir í þá aðstöðu að þurfa að veðsetja eignir sínar. Stór kvíðahnútur myndaðist svo í maganum þegar flestar eignirnar voru orðnar veðsettar. Það sem var þó vafalaust hvað áhugaverðast við þessar veðsetningar í spilinu var að það lágu raunverulegar eignir á bakvið, þ.e. veðsetningin fólst ekki í einhverjum vafasömum verðbréfum eða flóknum vafningum. Þannig var Matador, sem er óraunveruleg afstraktion af viðskiptalífi sérhvers samfélags, orðin raunverulegri en hið íslenska viðskiptalíf góðærisins.

Einnig má segja að regluverk Matadors hafi verið mun fullkomnara en það regluverk sem íslenskt viðskiptalíf bjó við. Það er til að mynda ekki mögulegt að setja bankann á hausinn og fjármálakerfið í spilinu getur ekki riðað til falls líkt og átti við um íslenska bankakerfið. Spilið endar einfaldlega á því að einn sópar að sér öllum auðnum. En þessi auðsöfnun á fáar hendur endurspeglar þó vafalaust okkar bitra raunveruleika. Tilturlega fáir einstaklingar eru eigendur á lang stærsta hluta auðæfa heimsins, á meðan fátækt er alls ráðandi í þriðja heiminum.

Ofurraunveruleikinn var franska heimspekingnum Jean Baudrillard (1929 – 2007) hugleikinn og tengdi hann þennan ofurraunveruleika við fjármálakerfi heimsins:“Því þegar öllu er á botninn hvolft, þá var það fjármagnið sem varð fyrst til þess í sögunni að þurrka út öll viðmið, öll mannleg markmið, það var fjármagnið sem gróf undan sérhverri hugsjónarlegri aðgreiningu milli hins sanna og falsa, hið góða og illa, í þeim tilgangi að koma á hinu róttæka lögmáli jafngildingar og (við)skipta, járnlögum fjármagnsins” (Baudrillard, Jean. Framrás líkneskjanna. Frá eftirlíkingu til eyðimerkur Ritstjóri: Hjálmar Sveinsson. Reykjavíkurakademían. 2000. Reykjavík).

Þessi orð eiga ótrúlega vel við, þegar litið er til baka á íslenskt samfélag góðærisins og þankaganginn í Matador. Sem betur fer eru þó breyttir tímar í dag þar sem fólk er nú byrjað að spá í góðum gildum. Áður en langt um líður munu svo “snillingarnir” úr íslenska viðskiptalífinu fara í steininn, þar sem þeir fá í mesta lagi að sýsla með Matador-peninga ef rétt verður staðið að málum. Þarna munu þeir vonandi átta sig á að leikir þeirra forðum valda okkur hinum talsverðum áhyggjum, við á ná endum saman, í daglegu amstri okkar í dag.

Eftirmáli:

Ég átti á sínum tíma í smá vandræðum með þetta niðurlag. Það endurspeglar barnslega mikla bjartsýni um betra samfélag. Bjartsýnin var þó ekki einskorðuð við mig. Fjölmargir höfðu einfaldlega mikla trú á því að hægt væri að búa til “Nýja Ísland”. Það birtist meðal annars Þjóðfundinum árið 2010 þar sem ýmis góð markmið komu fram. Ég get því miður ekki séð að þessi markmið séu í hávegum höfð í ákvarðanatöku íslenskra stjórnvalda í dag.

            Þó að nýtt og betra Ísland hafi verið aðeins of stór biti á stuttum tíma þá megum við ekki gefa þetta betra samfélag upp á bátinn. Við verðum að halda áfram á þeirri braut sem við nú þegar erum á þar sem góð greinaskrif og vandaðir útvarpsþættir um gildi samfélags eru áberandi. Um leið getum við tekið ýmis önnur lítil en áhugaverð skref, t.d. með því að endurhugsa leikreglur gamla Matador með hliðsjón af markmiðum Þjóðfundarins. Nýja Matador gæti vafalaust sáð góðum fræjum til lengri tíma.